ज्योतिर्लिंग मंदिरात की हृदयात?

हा अभंग Sant Dnyaneshwar यांचा शिवतत्त्व, ज्योतिर्लिंग आणि विश्वरूप परमात्म्याच्या अनुभूतीचे अत्यंत गूढ वर्णन करणारा अभंग आहे.

➤“स्वर्ग जयाची साळोंखा । समुद्र पाळी पिंड देखा । शेषासरिखी बैसका । जो आधार तिही लोकीं ॥१॥”

ज्याचे मंदिर म्हणजे स्वर्गच आहे.
ज्याचा देह जणू समुद्रांनी वेढलेला आहे.
ज्याचे आसन शेषनागासारखे विशाल आहे.
जो तिन्ही लोकांचा आधार आहे.
अर्थ: येथे ज्ञानदेव परमात्म्याच्या विराट विश्वरूपाचे वर्णन करतात. संपूर्ण सृष्टीच त्याचे मंदिर आणि स्वरूप आहे.

➤“लिंग देखिलें देखिलें । त्रिभुवनीं विस्तारलें ॥२॥”

मी ते दिव्य लिंग पाहिले.
ते फक्त एका ठिकाणी नसून संपूर्ण त्रिभुवनात विस्तारलेले दिसले.
अर्थ: ज्योतिर्लिंग म्हणजे केवळ दगडातील लिंग नव्हे; ते संपूर्ण विश्व व्यापणारे परमचैतन्य आहे.

➤“मेघधारीं तपन केलें । तारापुष्पीं वरी पूजिलें । चंद्रफ़ळ ज्या वाहिलें । वोवाळिलें रविदीपें ॥३॥”

मेघांनी त्याच्यावर अभिषेक केला.
ताऱ्यांनी जणू फुले अर्पण केली.
चंद्राने नैवेद्य अर्पण केला.
सूर्याने दिवा ओवाळला.
अर्थ: संपूर्ण निसर्गच त्या परमात्म्याची पूजा करत आहे. सूर्य, चंद्र, तारे आणि मेघ हे त्याच्या विश्वमंदिरातील पूजक आहेत.

➤“आत्मनैवेद्य समर्पिलें । ब्रह्मानंद मग वंदिलें । ज्योतिर्लिंग मग ध्याईलें । ज्ञानदेवीं ह्रदयीं ॥४॥”

मी माझा आत्माच नैवेद्य म्हणून अर्पण केला.
त्यातून ब्रह्मानंदाची अनुभूती झाली.
आणि ते ज्योतिर्लिंग माझ्या हृदयात प्रकट झाले.
अर्थ: खरी पूजा बाह्य वस्तूंनी नसून स्वतःचा अहंकार आणि आत्मभाव परमात्म्याला अर्पण करण्यात आहे. तेव्हाच अंतःकरणात ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन होते.

➤एकूण सारांश (Core Meaning):

• परमात्मा संपूर्ण विश्वात व्यापून आहे.
• ज्योतिर्लिंग हे केवळ मंदिरातील स्वरूप नाही, तर विश्वचैतन्य आहे.
• निसर्गातील प्रत्येक गोष्ट परमात्म्याची पूजा करत आहे.
• सर्वोच्च पूजा म्हणजे आत्मसमर्पण.
• हृदयात प्रकटलेले चैतन्य हेच खरे ज्योतिर्लिंग आहे.

“पांडूरंग हरी वासुदेव हरी”