हा अभंग संत तुकाराम महाराजांचा आहे. यात “गाय” आणि “दूध” या सुंदर रूपकातून श्रीकृष्णाची/हरीची अनंत कृपा, ज्ञान आणि प्रेम समजावलं आहे.
१. “आम्हां घरीं एक गाय दुभता हे । पान्हा न समाये त्रिभुवनीं”
आमच्या घरी अशी एक गाय आहे की तिच्या स्तनातून येणारा पान्हा तीनही लोकांतही मावणार नाही.
अर्थ: येथे गाय म्हणजे हरी/भगवंताची कृपा आणि दूध म्हणजे प्रेम, ज्ञान आणि आनंद.
देवाकडून मिळणारी कृपा इतकी विशाल आहे की तिची सीमा ठरवता येत नाही.
२. “वान ते सांवळी नांव ते श्रीधरा । चरे वसुंधरा चौदा भुवनें”
ती गाय सावळी आहे आणि तिचं नाव श्रीधर आहे.
ही सामान्य गाय नाही स्वतः श्रीकृष्णच या रूपकातील गाय आहे.
अर्थ: “चरे वसुंधरा चौदा भुवनें” म्हणजे संपूर्ण विश्वच तिच्या अस्तित्वात सामावलेलं आहे.
भगवंत हा केवळ एका ठिकाणी नसून संपूर्ण विश्वाचा आधार आहे.
३. “वत्स नाहीं माय भलत्या सवें जाय । कुर्वाळी तो लाहे भावभरणा”
या गायीला ठराविक एकच वासरू नाही. जो तिच्याजवळ प्रेमाने जातो, त्याला ती आपलं मानते.
अर्थ: देवाच्या कृपेला जात-पात, रूप, श्रीमंती किंवा बाह्य पात्रता नको.
ज्याच्या अंतःकरणात प्रेम आहे, त्यालाच भगवंताची कृपा अनुभवता येते.
४. “चहूं धारीं क्षीर वोळली अमुप । धाले सनकादिक सिद्ध मुनी”
चारही स्तनांतून अमर्याद दूध वाहत आहे आणि सनकादी ऋषी, सिद्ध-मुनीसुद्धा त्या अमृताने तृप्त झाले.
अर्थ: हे दूध म्हणजे आध्यात्मिक ज्ञान आणि ब्रह्मानंद.
मोठमोठे ऋषी-मुनी ज्यातून तृप्त झाले, अशी ही भगवंताची कृपाधारा आहे.
५. “तुका म्हणे माझी भूक तेथें काय । जोगाविते माय तिन्ही लोकां”
तुकाराम म्हणतात-
“जी माय संपूर्ण तीनही लोकांना तृप्त करू शकते, तिच्यासमोर माझी भूक किती छोटी आहे?”
अर्थ: इथे “भूक” म्हणजे फक्त अन्नाची भूक नाही.
ज्ञानाची भूक
प्रेमाची भूक
देवदर्शनाची भूक
आत्मशांतीची भूक
भगवंताच्या कृपेने या सर्वांची पूर्ती होऊ शकते.
एकूण सारांश (Core Meaning):
- भगवंताची कृपा अमर्याद आहे; ती संपूर्ण विश्वाला तृप्त करू शकते.
- देवाला बाह्य रूप, जात, संपत्ती किंवा प्रतिष्ठा महत्त्वाची नाही शुद्ध भाव आणि प्रेम महत्त्वाचं आहे.
- जो भक्त प्रेमाने देवाकडे जातो, त्याला भगवंत आपलंसं करतो.
- देवाचं “दूध” म्हणजे ज्ञान, प्रेम, भक्ती, शांती आणि आत्मानंद यातून अंतर्मनाची खरी भूक भागते.
- ऋषी-मुनीसुद्धा ज्या कृपेने तृप्त झाले, तीच कृपा सामान्य भक्तालाही उपलब्ध आहे.
- आपली आध्यात्मिक भूक मोठी असली तरी भगवंताची कृपा त्याहून अनंत मोठी आहे.
